Năm mười tám tuổi.
Bạn ngồi trước một tờ giấy đăng ký nguyện vọng.
Trên đó là những cái tên nghe rất quen.
Kinh tế.
Ngân hàng.
Công nghệ thông tin.
Luật.
Marketing.
Y dược.
Bạn bè đã chọn gần hết.
Bố mẹ cũng có ý kiến.
Người bảo ngành này dễ xin việc.
Người nói ngành kia lương cao.
Có người khuyên:
“Cứ vào đại học trước đi, sau này tính.”
Bạn nhìn danh sách rất lâu.
Rồi chọn một ngành.
Không hẳn vì thích.
Cũng chưa chắc vì hiểu.
Chỉ vì điểm của mình vừa đủ.
Hoặc vì bố mẹ muốn.
Hoặc đơn giản vì bạn bè cũng đăng ký.
Bốn năm sau.
Bạn cầm tấm bằng tốt nghiệp trên tay.
Mọi người chúc mừng.
Gia đình chụp ảnh.
Bạn cũng cười.
Nhưng trong lòng lại có một câu hỏi không biết nói với ai:
“Bây giờ mình phải làm gì với tấm bằng này?”
Có những lựa chọn chỉ mất vài phút để đưa ra.
Nhưng cần nhiều năm để hiểu mình đã chọn điều gì.
Điều khó nhất không phải là nhận ra mình chọn sai
Nhiều người biết mình không hợp với ngành đang học từ rất sớm.
Có người nhận ra ngay năm nhất.
Có người đến năm hai.
Có người chỉ cần đi thực tập vài tháng đã hiểu rằng mình không muốn làm công việc này trong nhiều năm tới.
Nhưng nhận ra là một chuyện.
Dám thay đổi lại là chuyện khác.
Bạn đã học hai năm rồi.
Bây giờ bỏ thì phí quá.
Bố mẹ đã đóng rất nhiều tiền.
Bạn bè sắp ra trường.
Nếu học lại, mình sẽ chậm hơn họ.
Người thân sẽ hỏi.
Hàng xóm sẽ bàn.
Và thế là nhiều người tiếp tục.
Không phải vì muốn đi tiếp.
Mà vì đã đi quá xa để thấy quay lại là điều đáng sợ.
Thêm một năm.
Rồi thêm một năm nữa.
Cuối cùng cũng tốt nghiệp.
Lúc ấy người ta lại nghĩ:
“Thôi, có bằng rồi thì cố làm đúng ngành vài năm xem sao.”
Vậy là thêm ba năm.
Năm năm.
Có khi mười năm.
Một lựa chọn ở tuổi mười tám có thể đi theo một người đến tận tuổi ba mươi.
Không phải vì không có đường khác.
Mà vì càng đi lâu, cái giá của việc quay lại càng lớn.
Chúng ta thường phải chọn quá sớm khi biết về mình quá ít
Ở tuổi mười tám, nhiều người chưa từng đi làm một ngày.
Chưa biết môi trường công sở thật sự như thế nào.
Chưa hiểu một nghề cụ thể phải làm gì từ sáng đến chiều.
Chưa biết mình chịu được áp lực kiểu nào.
Thích làm với con người hay máy móc.
Thích sự ổn định hay thay đổi.
Thích ngồi một chỗ hay di chuyển.
Thích làm theo quy trình hay tự tìm cách giải quyết.
Nhưng lại phải chọn một ngành có thể ảnh hưởng đến hàng chục năm sau.
Đó là một lựa chọn rất lớn được đưa ra khi trải nghiệm còn rất ít.
Vì thế, chọn sai không phải chuyện hiếm.
Một người có thể thích máy tính nhưng không thích lập trình.
Thích kinh doanh nhưng không thích bán hàng.
Thích trẻ em nhưng chưa chắc phù hợp với nghề giáo viên.
Thích vẽ nhưng có thể không thích làm thiết kế theo yêu cầu của khách hàng.
Giữa thích một thứ và sống bằng một nghề có khoảng cách rất xa.
Chỉ khi thực sự bước vào công việc, nhiều người mới nhìn thấy khoảng cách ấy.
Một tấm bằng không chỉ tốn bốn năm
Người ta thường nói:
“Học sai ngành thì học lại thôi.”
Nghe rất đơn giản.
Nhưng cuộc sống không chỉ tính bằng số năm ngồi trên giảng đường.
Bốn năm đại học còn là học phí.
Chi phí sinh hoạt.
Thời gian.
Cơ hội.
Và kỳ vọng của gia đình.
Sau khi tốt nghiệp, mọi thứ còn khó hơn.
Bạn đã có một công việc.
Một mức lương.
Có thể đã thuê nhà.
Đã lập gia đình.
Đã có những khoản phải chi mỗi tháng.
Muốn bắt đầu một nghề mới đồng nghĩa với việc có thể phải chấp nhận mức lương thấp hơn.
Học lại từ đầu.
Làm việc với những người trẻ hơn mình.
Và trở thành người mới trong một lĩnh vực mà người khác đã có nhiều năm kinh nghiệm.
Đó là lý do nhiều người biết mình đang ở sai chỗ nhưng vẫn ở lại.
Không phải vì họ yếu đuối.
Mà vì khi trưởng thành, mỗi lựa chọn đều kéo theo rất nhiều trách nhiệm.
- Chọn ngành chỉ vì nghe nói lương cao mà chưa từng tìm hiểu công việc thực tế mỗi ngày là gì.
- Chọn theo mong muốn của bố mẹ vì nghĩ người lớn chắc chắn biết điều gì tốt nhất cho mình.
- Đăng ký cùng bạn bè vì sợ phải bước vào một môi trường hoàn toàn xa lạ.
- Chỉ nhìn tên ngành mà không đọc chương trình học, vị trí công việc và môi trường làm việc sau khi tốt nghiệp.
- Biết mình không phù hợp nhưng tiếp tục quá lâu chỉ vì tiếc những năm đã bỏ ra.
- Không ai cố tình chọn sai tương lai của mình.
- Phần lớn chúng ta chỉ lựa chọn bằng những gì mình biết ở thời điểm đó.
- Vấn đề không nằm ở việc từng chọn sai.
- Mà là biết đã sai nhưng không dám nhìn lại chỉ vì sợ những gì mình đã bỏ ra trở thành vô nghĩa.
- Cái bẫy lớn nhất là tiếc những năm đã mất
Bạn đã học ba năm.
Nếu bỏ bây giờ thì ba năm ấy phí quá.
Vậy là bạn học thêm một năm nữa.
Sau đó đi làm ba năm.
Bạn vẫn không thích công việc.
Nhưng bây giờ lại nghĩ:
“Mình đã có bảy năm trong ngành rồi.”
Thế là tiếp tục.
Đến một lúc nào đó, con số trở thành mười năm.
Điều đáng sợ không phải là mất ba năm.
Mà là vì tiếc ba năm nên tiếp tục mất thêm mười năm nữa.
Những năm đã qua không thể lấy lại.
Nhưng những năm phía trước vẫn còn là lựa chọn.
Một người hai mươi hai tuổi đổi ngành có thể thấy mình chậm hơn bạn bè.
Một người ba mươi tuổi đổi nghề có thể thấy mình quá muộn.
Một người bốn mươi tuổi lại ước:
“Giá như mình thay đổi từ năm ba mươi.”
Thời điểm tốt nhất có thể đã qua.
Nhưng điều đó không có nghĩa thời điểm hiện tại không còn giá trị.
Đổi ngành không nhất thiết là vứt bỏ tất cả
Nhiều người nghĩ nếu không làm đúng ngành đã học thì bốn năm đại học trở thành vô nghĩa.
Không hẳn vậy.
Một người học kỹ thuật có thể chuyển sang kinh doanh sản phẩm kỹ thuật.
Một người học luật có thể làm nhân sự hoặc quản trị rủi ro.
Một người học công nghệ có thể chuyển sang quản lý dự án.
Một người học ngôn ngữ có thể bước sang marketing, xuất nhập khẩu hoặc nhiều công việc khác.
Kiến thức cũ không phải lúc nào cũng bị bỏ lại.
Đôi khi nó trở thành lợi thế ở một con đường mới.
Điều quan trọng không phải là xóa sạch quá khứ và bắt đầu lại từ con số không.
Mà là nhìn xem mình có thể mang theo điều gì.
Kinh nghiệm nào còn giá trị.
Kỹ năng nào có thể chuyển đổi.
Mối quan hệ nào có thể giúp ích.
Và mình cần học thêm điều gì để bước sang con đường khác.
Thay đổi không nhất thiết phải là nghỉ việc vào ngày mai.
Đôi khi nó bắt đầu bằng hai giờ mỗi tối.
Một khóa học.
Một dự án nhỏ.
Một công việc làm thêm.
Một cuộc trò chuyện với người đang làm nghề mình muốn chuyển sang.
Không phải ai cũng có điều kiện làm lại ngay lập tức.
Nhưng ai cũng có thể bắt đầu tìm hiểu trước khi tiếp tục đánh đổi thêm nhiều năm.
- Trước khi chọn ngành, đừng chỉ hỏi ngành đó học gì.
- Hãy tìm hiểu một ngày làm việc thực tế của người trong nghề diễn ra như thế nào.
- Nói chuyện với ít nhất vài người đang trực tiếp làm công việc bạn quan tâm, không chỉ nghe tư vấn từ những người chưa từng làm nghề đó.
- Nếu có thể, hãy thử trải nghiệm qua công việc bán thời gian, thực tập, dự án cá nhân hoặc những khóa học ngắn trước khi đưa ra lựa chọn lớn.
- Nếu đã đi làm và nhận ra mình chọn sai, đừng vội nghỉ việc trong cảm xúc.
- Hãy tính toán tài chính.
- Xác định kỹ năng có thể mang sang nghề mới.
- Tìm hiểu khoảng cách giữa năng lực hiện tại và yêu cầu của công việc muốn chuyển đến.
- Bắt đầu học trong khi vẫn còn nguồn thu nếu hoàn cảnh cho phép.
- Và quan trọng nhất, đừng dùng những năm đã mất làm lý do để tiếp tục mất thêm nhiều năm nữa.
- Quá khứ là cái giá bạn đã trả để hiểu mình hơn.
- Nó không phải bản án buộc bạn phải đi mãi trên một con đường.
Một câu để nhớ
Chọn sai ngành có thể lấy đi vài năm. Nhưng cố đi tiếp chỉ vì tiếc những năm đã mất có thể lấy đi cả một đời.